Tak, można zawrzeć wyłącznie ślub kościelny, ale tylko w wyjątkowych sytuacjach i za zgodą ordynariusza miejsca, czyli właściwego biskupa. Taka ceremonia nie tworzy małżeństwa w rozumieniu polskiego prawa. Dla państwa para pozostaje w związku nieformalnym, zwykle określanym jako konkubinat.
Dlaczego ślub konkordatowy jest standardem?
W Polsce standardową formą dla katolików jest ślub konkordatowy. Jedna ceremonia odbywa się w kościele, ale oprócz skutków kanonicznych wywołuje także skutki cywilne. Narzeczeni składają wymagane oświadczenia, a dokumenty trafiają do Urzędu Stanu Cywilnego, który sporządza akt małżeństwa.
Oznacza to, że małżeństwo jest uznawane jednocześnie przez Kościół i państwo. Małżonkowie podlegają wtedy przepisom prawa rodzinnego, spadkowego i podatkowego. Kościół co do zasady dąży do takiego uporządkowania sytuacji, dlatego ślub wyłącznie kanoniczny jest odstępstwem od zwyczajnej procedury.
Zgoda biskupa może być potrzebna, gdy istnieją ważne przyczyny, dla których para nie chce albo nie może zawrzeć małżeństwa wywołującego skutki cywilne. Przykładem może być ryzyko utraty określonego świadczenia po zawarciu małżeństwa cywilnego albo przeszkoda związana ze statusem jednej z osób. Ostateczna ocena należy do właściwej władzy kościelnej, a nie do samej parafii.
Jakie są skutki braku ślubu cywilnego?
Ślub kanoniczny bez skutków cywilnych nie powoduje powstania ustawowej wspólności majątkowej, statusu małżonka ani praw, które polskie przepisy wiążą z małżeństwem. W razie wątpliwości decydujące znaczenie ma sprawdzenie, czy w Urzędzie Stanu Cywilnego sporządzono akt małżeństwa.
| Aspekt prawny | Małżeństwo konkordatowe | Związek wyłącznie kościelny |
|---|---|---|
| Dziedziczenie ustawowe | Małżonek dziedziczy na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym. | Partner nie dziedziczy z ustawy tylko dlatego, że odbył się ślub kościelny. |
| Wspólność majątkowa | Co do zasady powstaje wspólność ustawowa, chyba że małżonkowie ustanowią rozdzielność, na przykład przez intercyzę. | Nie powstaje wspólność majątkowa małżeńska. O własności decydują umowy, udziały i dowody nabycia. |
| Wspólne rozliczenie podatkowe | Może być dostępne po spełnieniu warunków przewidzianych w przepisach podatkowych. | Sam ślub kościelny nie daje prawa do rozliczenia jako małżonkowie. |
| Informacja medyczna | Małżonek korzysta z uprawnień przewidzianych dla osoby bliskiej. | Partner nie uzyskuje tych uprawnień automatycznie z powodu ceremonii religijnej. |
Najważniejsze konsekwencje braku skutków cywilnych obejmują:
- brak dziedziczenia ustawowego po partnerze,
- brak ustawowej wspólności majątkowej,
- brak możliwości wspólnego rozliczenia podatkowego wyłącznie na podstawie ślubu kościelnego,
- brak automatycznego prawa do świadczeń, renty rodzinnej lub innych uprawnień przysługujących małżonkowi,
- brak statusu małżonka przy podejmowaniu czynności urzędowych i spadkowych.
Partner może mieć własne prawa do rzeczy kupionych wspólnie, ale nie wynikają one ze ślubu kościelnego. Znaczenie mają wtedy umowy, wpisy w księdze wieczystej, faktury, przelewy i inne dowody potwierdzające własność albo udział w majątku.
Jak ubiegać się o zgodę na ślub bez skutków cywilnych?
Pierwszym krokiem jest rozmowa z proboszczem parafii, w której para planuje zawrzeć małżeństwo. Proboszcz przedstawia sprawę właściwej kurii diecezjalnej. Zwykle konieczne jest pisemne uzasadnienie, w którym narzeczeni wyjaśniają, dlaczego nie chcą zawierać ślubu konkordatowego.
W toku postępowania mogą być potrzebne:
- pisemna prośba o zgodę na zawarcie małżeństwa bez skutków cywilnych,
- szczegółowe uzasadnienie przyczyn decyzji,
- dokumenty wymagane przez parafię lub kurię,
- informacje o wcześniejszych związkach i zobowiązaniach rodzinnych,
- potwierdzenie, że obie osoby rozumieją brak ochrony wynikającej z prawa cywilnego.
Procedura może różnić się w zależności od diecezji. Sama zgoda proboszcza nie zawsze wystarcza, ponieważ w sprawach małżeństwa, które nie będzie uznane według prawa państwowego, prawo kanoniczne przewiduje udział ordynariusza miejsca. O wymaganych dokumentach i kolejnych czynnościach decyduje kuria oraz parafia prowadząca sprawę.
Co z dziedziczeniem po partnerze?
Osoba pozostająca wyłącznie w małżeństwie kanonicznym nie jest małżonkiem w rozumieniu prawa spadkowego. Jeżeli partner umrze bez testamentu, osoba ta nie dziedziczy z ustawy tylko dlatego, że para zawarła ślub kościelny. W pierwszej kolejności mogą dziedziczyć dzieci zmarłego oraz małżonek cywilny, jeżeli taki status rzeczywiście istniał.
Brak aktu małżeństwa w Urzędzie Stanu Cywilnego oznacza brak statusu małżonka przy dziedziczeniu ustawowym.
Partnera można zabezpieczyć między innymi testamentem albo zapisem windykacyjnym. Takie rozwiązania wymagają jednak analizy całej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Jeżeli zmarły ma dzieci lub inne osoby uprawnione do zachowku, samo powołanie partnera do spadku może nie wyłączyć ich roszczeń.
Sam ślub kościelny nie daje więc ochrony porównywalnej z małżeństwem cywilnym. Jeżeli para decyduje się na tę formę, powinna wcześniej sprawdzić konsekwencje majątkowe i spadkowe oraz rozważyć konsultację z notariuszem albo prawnikiem.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej ani konsultacji z właściwą kurią diecezjalną, notariuszem lub prawnikiem.
